W dobie pandemicznych obostrzeń, każdy rodzic jest już przyzwyczajony do zdalnej edukacji swojego dziecka. Pandemia ciągle trwa, jednak obostrzenia sanitarno- epidemiologiczne stają się co raz mniej restrykcyjne. Dzieci wróciły na zajęcia dydaktyczne do szkół. Dlatego warto rozważyć, na jakiej podstawie powstaje odpowiedzialność odszkodowawcza placówki edukacyjnej (dalej: szkoła) względem uczniów oraz jakie przesłanki odszkodowawcze muszą zaistnieć do powstania odpowiedzialności szkoły.

Odpowiedzialność odszkodowawcza szkoły jest skrótem myślowym, gdyż w przypadku szkół publicznych podmiotami zobowiązanymi będą zwykle gminy.

Podstawa prawna

Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. (Dz.U.2021.1082 t.j. z dnia 2021.06.17) Prawo Oświatowe organ prowadzący szkołę lub placówkę odpowiada za jej działalność tj. minister, jednostka samorządu terytorialnego. Do zadań powyższych podmiotów należy organizacja warunków umożliwiających działalnie szkoły, w szczególności bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki. Wskazane podmioty ponoszą odpowiedzialność cywilną za całą działalność szkoły, w tym za szkody wyrządzone przez nauczycieli i innych pracowników.

Zgodnie z prawem oświatowym nauczyciel w swoich działaniach dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych ma obowiązek kierowania się dobrem uczniów, troską o ich zdrowie, postawę moralną i obywatelską, z poszanowaniem godności osobistej ucznia. Natomiast, prawa i obowiązki nauczycieli doprecyzowuje ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela, dalej: „Karta” (Dz.U.2021.1762 tj.  z dnia 2021.09.29). Karta reguluje zobowiązania nauczycieli do realizowania zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę, a za zapewnienie bezpieczeństwa uczniom i nauczycielom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę, w szczególności odpowiedzialnym podmiotem jest dyrektor szkoły.

Każdą szkołę, oprócz norm powszechnie obowiązujących, obowiązują również wewnętrzne akty normatywne, wydawane na podstawie aktów powszechnie obowiązujących. Podstawowym aktem wewnętrznym każdej szkoły jest jej Statut, który normuje podstawowe regulacje dotyczące działalności szkoły, w tym zadania jej organów. Jednym ze statutowych obowiązków szkoły jest zapewnienie uczniom bezpieczeństwa w szkole.

Tytuły odpowiedzialności

Odpowiedzialność szkoły z tytułu nadzoru nad uczniem.

Należy mieć na uwadze, że polskim systemie prawnym „nadzór” nie został zdefiniowany. Jako nadzór szkoły nad uczniem należy rozumieć ogół działań podejmowanych przez personel w celu zapewnienia uczniom bezpieczeństwa na terenie szkoły.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, to na Dyrektorze szkoły jako podmiotowi, który prowadzi organizację placówki, ciąży obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa uczniom. W związku z tym, to dyrektor placówki będzie ponosił odpowiedzialność za skutki wszelkich zdarzeń wynikających z braku należytego zabezpieczenia, uchybień stanu technicznego budynków i budowli czy otoczenia obiektów.

Odpowiedzialność z tytułu szkody na osobie powierzonej opiece

Kolejnym źródłem ewentualnej odpowiedzialności cywilnej szkoły, to odpowiedzialność z tytułu szkody osoby powierzonej opiece. Niniejsza odpowiedzialność szkoły wynika z powstania wypadku ucznia, czyli osoby powierzonej opiece. W tym miejscu należy mieć na uwadze, że wypadek to zdarzenie nagłe wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w czasie zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych realizowanych szkoły.

Uczeń który doznała uszczerbku w szkole lub podczas organizowanej przez szkołę wycieczki lub innego wydarzenia, ma możliwość ubiegania się o odszkodowanie z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W zależności od tego, jak poważne uczeń odniósł obrażenia, rekompensata może być jednorazowa lub wypłacana regularnie przez określony czas. Jeśli zdaniem poszkodowanego ucznia lub jego rodziców kwota zadośćuczynienia nie rekompensuje strat, to  mogą oni ubiegać się o dalsze świadczenia od szkoły lub nauczyciela w uzasadnionych sytuacjach. Zawsze jednak po stronie poszkodowanego leży obowiązek wykazania związku przyczynowego między szkodą a wydarzeniem, które ją spowodowało.

Aby móc mówić o odpowiedzialności podmiotu odpowiedzialnego za działalność szkoły, za powstałe skutki wypadku, wypadek musi wynikać z zaniedbań po stronie zobowiązanych.

Powstanie odpowiedzialności cywilnej podmiotu nadzorującego daną szkołę, musi wynikać z zaniedbań leżących po stronie szkoły oraz konieczność, łącznego spełnienia trzech przesłanek:

  1. uszczerbek majątkowy lub niemajątkowy jakiego doznaje uczeń we wszelkiego rodzaju dobrach chronionych przez prawo;
  2. fakt powodujący uszczerbek czyli zdarzenie tj.: ludzkie działanie, lub inne zdarzenie, w wyniku którego została wyrządzona szkoda uczniowi, a z którym ustawa łączy obowiązek odszkodowawczy szkoły
  3. związek przyczynowy pomiędzy szkodą a zdarzeniem, z którym prawo łączy obowiązek odszkodowawczy

Jeśli zdarzy się, że uraz ucznia spowodowany zostanie przez działania konkretnego pracownika szkoły, rodzice powinni kierować swoje roszczenia odszkodowawcze w pierwszej kolejności do placówki oświatowej. Nie można jednak wykluczyć i takiej sytuacji, gdy odpowiedzialność za wypadek ponosić będzie bezpośrednio nauczyciel. Do zaistnienia odpowiedzialności nauczyciela dochodzi, gdy nauczyciel użyje przemocy wobec ucznia, który w wyniku działania nauczyciela upadnie i złamie rękę.

Mając na uwadze wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 29 maja 2018 r.  ( sygn. akt I ACa 1269/17) personel szkoły, nauczyciele oraz dyrekcja szkoły, ponoszą w stosunku do poszkodowanego, odpowiedzialność za niezachowanie odpowiednich warunków bezpiecznego przebywania w szkole na podstawie art. 415 k.c., a organ prowadzący i nadzorujący szkołę tj. odpowiednie  Statio fisci na podstawie art. 430 k.c.

 

Mając na uwadze powyższe, obowiązek szkoły do naprawienia szkody powstaje w razie działania lub zaniechania (zaniedbania w wykonaniu swoich obowiązków) zobowiązanej szkoły, które noszą znamiona winy, czyli naruszenia określonych obowiązków poprzez niedopełnienie swoich powinności. W związku z tym, to uczeń, dochodząc swoich roszczeń, jest zobowiązany do wypełnienia dyspozycji z art. 6 k.c., dowodząc winy oraz osoby, która rzeczywistości ponosi winę oraz jakich dopuściła się ta osoba zaniedbań.

 

Odpowiedzialność z tytułu szkody wyrządzonej przez podopiecznych

Podstawą niniejszej odpowiedzialności szkoły jest art. 427 k.c., z którego wynika, że nauczyciel z mocy ustawy lub umowy jest zobowiązany do nadzoru nad uczniem, któremu z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można, ten obowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej przez ucznia, chyba że uczynił zadość obowiązkowi nadzoru albo że szkoda byłaby powstała także przy starannym wykonywaniu nadzoru. Ewentualna odpowiedzialność szkoły może powstać, gdy uczeń powierzony opiece nauczycielowi spowoduje innej osobie szkodę, za którą w wielu sytuacjach będzie odpowiedzialny nauczyciel jako osoba sprawująca nad taką osobą nadzór.

Mając na uwadze powyżej wspomniany stan faktyczny, wymaga podkreślenia fakt, że nauczyciel, aby wyłączyć własną odpowiedzialność za powstałą szkodę,  powołując się na okoliczności egzoneracyjne, musiałby wykazać, brak swojej winy w wykonywaniu obowiązku opieki, do której zobowiązany jest na podstawie norm powszechnie obowiązujących i aktów wewnętrznych lub, że do powstałej szkody, której sprawcą był uczeń, to i tak doszłoby do jej powstania, zachowując należytą staranność przy wykonywaniu obowiązków nauczyciela.

Podsumowanie

Mając na uwadze, opisane źródła odpowiedzialności odszkodowawczej szkoły należy pamiętać, że praca z dziećmi i młodzieżą należy do wyjątkowo trudnych zadań, a okoliczności wielu spraw są bardzo nietypowe dlatego do każdego przypadku z udziałem dziecka. szczególnie należy podchodzić indywidualnie oraz nierzadko posiadać umiejętność abstrakcyjnego rozumowania.

Piotr Kuźmiński