W sytuacji gdy dłużnik po wszczęciu wobec niego egzekucji sądowej przez komornika sądowego posiada wątpliwość co do zasadności i wymagalność obowiązku stwierdzonego tytułem egzekucyjnym, ustawodawca przewidział w art. 840 §1 k.p.c. środek obrony w postaci powództwa opozycyjnego tj. powództwa o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego. Jego istota sprowadza się do wykazania, że ,, sam tytuł wykonawczy nie odpowiada istotnemu i rzeczywistemu stanowi rzeczy ” . Ustawodawca określił jednak w rzeczonym art. 840 §1 pkt 1), pkt 2), pkt 3) k.p.c. wąski katalog zdarzeń faktycznych i prawnych na których można oprzeć tego rodzaju powództwo. I tak żądnie pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego dopuszczalne jest w przypadku gdy:
1) przeczy zdarzeniom, na których oparto wydanie klauzuli wykonalności, a w szczególności gdy kwestionuje istnienie obowiązku stwierdzonego tytułem egzekucyjnym niebędącym orzeczeniem sądu albo gdy kwestionuje przejście obowiązku mimo istnienia formalnego dokumentu stwierdzającego to przejście;
2) po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie wygasło albo nie może być egzekwowane; gdy tytułem jest orzeczenie sądowe, dłużnik może powództwo oprzeć także na zdarzeniach, które nastąpiły po zamknięciu rozprawy, a także zarzucie spełnienia świadczenia, jeżeli zarzut ten nie był przedmiotem rozpoznania w sprawie;
3) małżonek, przeciwko któremu sąd nadał klauzulę wykonalności na podstawie art. 787, wykaże, że egzekwowane świadczenie wierzycielowi nie należy się, przy czym małżonkowi temu przysługują zarzuty nie tylko z własnego prawa, lecz także zarzuty, których jego małżonek wcześniej nie mógł podnieść.

Ciekawość budzi, czy powództwo opozycyjne jest właściwym środkiem obrony, w sytuacji gdy dłużnik zauważy, iż wszczęto wobec niego egzekucję na podstawie nieprawomocnego wyroku zaopatrzonego w klauzulę wykonalności? Czy zaopatrzenie wyroku nieprawomocnego, jako tytułu egzekucyjnego w klauzulę wykonalności mieści się w kategorii zdarzeń które nastąpiły już po zamknięciu rozprawy (art. 840 §1 pkt 2 k.p.c.) i może przesądzić o uwzględnieniu powództwa?
Na to pytanie jednoznacznie odpowiedział Sąd Apelacyjny w Poznaniu, w wyroku z dnia 13 grudnia 2012 r. sygn akt. I ACa 1016/12. Stan faktyczny przywołanego wyroku sprowadzał się właśnie do żądania przez stronę powodową pozbawienia tytułu wykonawczego, którym był nieprawomocny i nie podlegający natychmiastowemu wykonaniu wyrok Sądu Okręgowego w Zielonej Górze (sygn. akt IC 329/09) zaopatrzony w klauzulę wykonalności. Pełnomocnik powoda żądanie pozwu oparł na wspomnianym art. 840 §1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 777 §1 pkt k.p.c.
Sąd I instancji – Sąd Okręgowy w Zielonej Górze powództwo jednak oddalił, wskazując iż na chwilę wydania orzeczenia, wyrok stanowiący tytuł egzekucyjny (wyrok SO w Zielonej Górze z 13 grudnia 2012 r. sygn. akt I ACa 1016/12) uprawomocnił się, a zatem okoliczność podnoszona przez stroną powodową uległa zmianie, wobec czego wobec braku udowodnienia innych przesłanek powództwo należało oddalić
Po oddaleniu powództwa przez Sąd I instancji, pełnomocnik powoda wywiódł apelację.
W opinii Sądu Apelacyjnego w Poznaniu oczywistym jest iż na podstawie art. 777 §1 pkt 1) tytułem egzekucyjnym są orzeczenia sądu prawomocne lub podlegające natychmiastowemu wykonaniu jak również ugoda zawarta przed sądem. Niemniej jednak zdaniem Sądu II instancji, apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie. Wyrok Sądu Okręgowego w Zielonej Górze z dnia 26 stycznia 2010 r. sygn. akt IC 329/09 stał się bowiem prawomocnym w dniu 8 grudnia 2011 r., kiedy to Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 8 grudnia 2011 r. oddalił apelację J. O. wniesioną od tego wyroku.
Oznacza to, że w dacie wniesienia pozwu (powództwa opozycyjnego do sądu tj. 18 sierpnia 2011 r.) wyrok Sądu Okręgowego w Zielonej Górze z dnia 26 stycznia 2010 r. nie był jeszcze orzeczeniem prawomocnym, wobec czego nie istniała przesłanka materialnoprawna powództwa opozycyjnego z art. 840 § 1 k.p.c., a podniesiony w apelacji zarzut pełnomocnika powoda, że gdyby Sąd pierwszej instancji szybciej rozpoznał sprawę, to powództwo zostałoby uwzględnione nie był trafny. Sąd II instancji orzekł, iż powód w takiej sytuacji powinien był złożyć zażalenie na postanowienie w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności ww. wyrokowi, czego nie uczynił.
W dacie zaś wydania wyroku przez Sąd pierwszej instancji wyrok Sądu Okręgowego w Zielonej Górze z dnia 26 stycznia 2010 r. (stanowiący tytuł egzekucyjny) był już orzeczeniem prawomocnym, a co za tym idzie mógł być zaopatrzony w klauzulę wykonalności.
Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu uznał, że podziela stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 kwietnia 1985 r. III CZP 14/85 (OSNC 1985/12/192) zaprezentowane także przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu do wyroku z dnia 13 kwietnia 2007 r. III CSK 416/06 (LEX nr 269807), że powództwo z art. 840 § 1 punkt 1 k.p.c. umożliwia dłużnikowi merytoryczną obronę przed egzekucją, uchybienia formalne popełnione przez sąd w toku postępowania co do nadania klauzuli wykonalności może zatem dłużnik zwalczać w drodze zażalenia (tj. w trybie przewidzianym w art. 795 §1 k.p.c.).

Podsumowując dłużnik, który zamierza podjąć przewidziane prawem środki ochrony w stosunku do wydanego przeciw niemu tytułu wykonawczego, musi wcześniej dokonać analizy, pod kątem uchybień formalnych które tytuł wykonawczy ewentualnie zawiera, nie wyłączając przy tym zbadania okoliczności pozbawiających mocy tytułu wykonawczego na gruncie prawa materialnego (np. wygaśnięcie zobowiązania, przedawnienie, początek wymagalności roszczenia nadającego się do potrącenia z wierzytelnością objętą egzekucją i inne). Istotne jest odpowiednie rozróżnienie zarzutów (procesowych lub materialnoprawnych, którymi można pozbawić tytuł wykonawczy skuteczności, a następnie dobór właściwego środka obrony.