Zgodnie z art. 805 § 1 kodeksu cywilnego przez umowę ubezpieczenia ubezpieczyciel zobowiązuje się, w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa, spełnić określone świadczenie w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku, a  ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę. Co jednak w sytuacji, gdy pomimo zawarcia umowy ubezpieczony nie zapłaci w wymaganym terminie składki ubezpieczeniowej?

W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na art. 814 § 1 kodeksu cywilnego stanowiący, że jeżeli nie umówiono się inaczej, odpowiedzialność ubezpieczyciela rozpoczyna się od dnia następującego po dniu zawarcia umowy, nie wcześniej jednak niż od dnia następnego po zapłaceniu składki lub jej pierwszej raty. W praktyce oznacza to, że strony umowy ubezpieczenia mogą umówić się, że ochrona ubezpieczeniowa rozpocznie się w terminie niezależnym od dnia zapłacenia składki ubezpieczeniowej. Ubezpieczyciel może zatem przyjąć na siebie odpowiedzialność jeszcze przed zapłatą składki.

Polski porządek prawny rozróżnia skutki niezapłacenia pierwszej składki ubezpieczeniowej od skutków niezapłacenia kolejnych składek.

Jeżeli ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność jeszcze przed zapłaceniem składki lub jej pierwszej raty, a składka lub jej pierwsza rata nie została zapłacona w terminie, ubezpieczyciel może wypowiedzieć umowę ze skutkiem natychmiastowym – bez konieczności zachowania jakiegokolwiek okresu wypowiedzenia. Ponadto ubezpieczyciel może żądać od ubezpieczonego zapłaty składki za okres, przez który ubezpieczyciel ponosił odpowiedzialność. W braku wypowiedzenia umowy wygasa ona z końcem okresu, za który przypadała niezapłacona składka. Zgodnie z powyższym ubezpieczyciel w przypadku niezapłacenia przez ubezpieczonego pierwszej składki ubezpieczeniowej uprawniony jest do wypowiedzenia umowy bez uprzedniego wzywania ubezpieczanego do zapłaty wymaganej kwoty. Ubezpieczyciel nie musi zawiadamiać ubezpieczającego o woli czy zamiarze wypowiedzenia umowy, a jedynie winien doręczyć samo oświadczenie o wypowiedzeniu. Ponadto, z uwagi na fakt, iż ubezpieczyciel nie mając wiedzy, że składka nie zostanie opłacona przez ubezpieczonego udzielał mu ochrony ubezpieczeniowej, uprawniony jest do żądania zapłaty składki ubezpieczeniowej za cały okres trwania ochrony ubezpieczeniowej. Przepis ten ma na celu ochronę ubezpieczyciela przed nieuczciwymi praktykami polegającymi na korzystaniu z ochrony ubezpieczeniowej bez konieczności zapłaty należnej składki.

W drugim przypadku – brak zapłaty drugiej lub kolejnej składki ubezpieczeniowej – zastosowanie znajduje art. 814 § 3 kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem niezapłacenie w terminie kolejnej raty składki może powodować ustanie odpowiedzialności ubezpieczyciela, tylko wtedy, gdy skutek taki przewidywała umowa lub ogólne warunki ubezpieczenia, a ubezpieczyciel po upływie terminu wezwał ubezpieczającego do zapłaty z zagrożeniem, że brak zapłaty w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania spowoduje ustanie odpowiedzialności. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 maja 2016 r. (sygn. akt: II CNP 54/15, Legalis) wskazał, że „Kodeks nie określa, w jakim czasie ubezpieczyciel powinien wystosować pismo z wezwaniem do opłacenia raty składki w dodatkowym terminie. Może to zatem zrobić w każdym czasie, począwszy od dnia bezskutecznego upływu terminu do zapłaty składki aż do upływu okresu ubezpieczenia”. Odpowiedzialność ubezpieczyciela ustanie zatem dopiero po bezskutecznym wezwaniu ubezpieczonego do zapłaty zaległej raty składki. Powyższy przepis ma funkcję ochronną względem ubezpieczonego. Poprzez konieczność wezwania ubezpieczającego do zapłaty minimalizuje się ryzyko utraty ochrony ubezpieczeniowej w wyniku nieumyślnego przeoczenia terminu zapłaty składki.

Skutki niezapłacenia pierwszej raty składki różnią się więc od braku zapłaty kolejnych rat – o ile w przypadku braku zapłaty pierwszej raty składki ubezpieczyciel może wypowiedzieć umowę ze skutkiem natychmiastowym bez wyznaczania ubezpieczonemu jakiegokolwiek terminu na zapłatę zaległej składki, o tyle w   przypadku braku zapłaty kolejnych rat składki przed wypowiedzeniem umowy ubezpieczyciel zobowiązany jest wezwać ubezpieczonego do zapłaty należnej raty wyznaczając mu 7-dniowy termin na zapłatę. Dopiero po bezskutecznym upływie tego terminu może on wypowiedzieć umowę.