Świadczenie wyrównawcze to specjalna rekompensata dla agenta po rozwiązaniu umowy agencyjnej. Przysługuje, jeśli w trakcie jej trwania pozyskał on nowych klientów lub znacznie zwiększył obroty z obecnymi, a zleceniodawca nadal czerpie z tego korzyści. Ma ono charakter słusznościowy i zmierza do podzielenia się trudnym do oszacowania zyskiem, jaki zakład ubezpieczeń generuje dzięki działalności agenta (co nie zawsze wyraża się wyłącznie nową bazą klientów). Jeżeli strony nie dojdą do porozumienia, wysokość rekompensaty jest ustalana w toku postępowania sądowego, którego wynik zależy od aktywności dowodowej stron. Przesłanki warunkujące kwotę tego świadczenia nie są sztywne ani klarowne, a wiele zależy od doświadczenia składu sędziowskiego oraz zaangażowania pełnomocników.
Warto pamiętać, że otrzymana kwota nie trafia do kieszeni agenta w całości „do ręki”. Świadczenie wyrównawcze wypłacone po rozwiązaniu umowy pośrednictwa ubezpieczeniowego należy traktować jako przychód z pozarolniczej działalności gospodarczej i stosownie opodatkować – nie korzysta ono bowiem ze zwolnienia podmiotowego ani przedmiotowego. Środki te bezsprzecznie znajdują swoje źródło w uprzednio zawartej umowie agencyjnej, bez której nigdy by nie powstały. Zakład ubezpieczeń nie jest przy tym zobowiązany do pobrania zaliczki na podatek dochodowy. Obowiązek prawidłowego rozliczenia i zapłaty PIT spoczywa wyłącznie na agencie. Jednocześnie świadczenie to nie stanowi wynagrodzenia za odpłatne świadczenie usług w rozumieniu przepisów o VAT, co oznacza, że nie wchodzi do podstawy opodatkowania tym podatkiem. Ubezpieczyciel nie otrzyma więc faktury VAT – rozliczenie następuje najczęściej na podstawie noty księgowej, która umożliwia zaksięgowanie wypłaty jako kosztu uzyskania przychodu (po spełnieniu warunków z ustawy o CIT).
Z perspektywy zakładu ubezpieczeń brak również podstaw do oskładkowania tej kwoty pod kątem przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych. Jak wspomniano, wypłata stanowi przychód agenta z działalności gospodarczej, więc to on musi samodzielnie rozliczyć składki na ubezpieczenia społeczne oraz ubezpieczenie zdrowotne. Agent prowadzący działalność gospodarczą opłaca składki ZUS ryczałtowo (lub od dochodu w przypadku składki zdrowotnej) w ujęciu miesięcznym. Otrzymanie świadczenia wyrównawczego (często już po faktycznym zamknięciu lub zawieszeniu działalności) wpłynie na podstawę wymiaru składki zdrowotnej (jeśli agent rozlicza się liniowo lub na zasadach ogólnych), ale niekoniecznie wygeneruje obowiązek zapłaty osobnych, dodatkowych składek społecznych od tej konkretnej kwoty w taki sposób, jak ma to miejsce przy umowie zlecenia. Towarzystwo ubezpieczeń, wypłacając kwotę wynikającą z ugody lub wyroku, nie naraża się na konieczność osobnych rozliczeń z ZUS.
Podsumowując świadczenie wyrównawcze to dla byłego agenta czysty przychód z działalności. Ubezpieczyciel wypłaca mu pełną kwotę (bez VAT i bez potrąceń na PIT czy ZUS), a cały ciężar samodzielnego rozliczenia podatku dochodowego i składek spoczywa wyłącznie na agencie. Warto wziąć to pod uwagę, ustalając wysokość żądanego świadczenia.
Autor: radca prawny Waldemar Szubert
