Analiza styku prawa cywilnego oraz przepisów o ochronie danych osobowych ukazuje istotne możliwości procesowe i taktyczne dla wierzycieli dochodzących zaspokojenia wierzytelności z majątku spadkowego. W praktyce obrotu wierzyciel, pozyskując dane następców prawnych dłużnika realizuje obowiązek informacyjny wynikający z art. 14 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (RODO). Przetwarzanie tych danych następuje w oparciu o przesłankę prawnie uzasadnionego interesu administratora, uregulowaną w art. 6 ust. 1 lit. f RODO, polegającą na windykacji należności. Choć może się wydawać, że przed wysłaniem pierwszej korespondencji wierzyciel powinien szczegółowo zweryfikować stan majątkowy spadku, w rzeczywistości przepisy nie nakładają na niego takiego obowiązku na etapie informacyjnym. Skierowanie pierwszej korespondencji (wraz z klauzulą informacyjną) nie wymaga od wierzyciela uprzedniego badania stanu czynnego spadku, a stanowi niezwykle istotny ruch strategiczny, który w przyszłości odbiera dłużnikowi możliwość skutecznego powoływania się na brak wiedzy o ciążącym na nim zobowiązaniu. Spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, jest uprawniony do złożenia w sądzie lub przed notariuszem wykazu inwentarza, określającego aktywa oraz pasywa masy spadkowej i późniejszego powoływania się na fakt ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe.
Wykaz inwentarza, uregulowany w art. 1031[1] § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (KC), jako dokument prywatny składany przez spadkobiercę, stanowi w założeniu instrument realizacji jego uprawnienia do ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe (tzw. dobrodziejstwo inwentarza, art. 1031 § 2 zd. 1 KC). Mechanizm ten nie ma jednak charakteru absolutnego i otwiera przed aktywnym wierzycielem drogę do pełnego zaspokojenia roszczeń. Ustawodawca w art. 1031 § 2 zd. 2 KC przewidział bowiem surową sankcję w postaci restytucji nieograniczonej odpowiedzialności osobistej w przypadku stwierdzenia, że spadkobierca podstępnie pominął w wykazie inwentarza przedmioty należące do spadku lub podstępnie uwzględnił w nim nieistniejące długi.
W momencie, gdy wierzyciel skutecznie doręcza spadkobiercy informację o wierzytelności, następuje trwała obiektywizacja wiedzy dłużnika o składzie pasywów (długów) spadku. Jeżeli spadkobierca, dysponując udokumentowaną wiedzą o roszczeniu, pomija ten dług w wykazie inwentarza lub zataja składniki majątkowe pozwalające na jego spłatę, traci z mocy prawa przywilej ograniczenia odpowiedzialności. Działanie takie, poza rygorem cywilnym, może rodzić odpowiedzialność karną na podstawie art. 300 § 2 Kodeksu karnego (KK). Przepis ten przewiduje karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 dla dłużnika, który w celu udaremnienia wykonania orzeczenia sądu lub innego organu państwowego, udaremnia lub uszczupla zaspokojenie swojego wierzyciela przez to, że m.in. ukrywa składniki swojego majątku. Złożenie nierzetelnego wykazu inwentarza z premedytacją jest kwalifikowane jako czynność zmierzająca do udaremnienia egzekucji, co pozwala wierzycielowi na podjęcie kroków karnoprawnych w celu zdyscyplinowania dłużnika. Wczesne poinformowanie spadkobiercy o istnieniu długu stanowi dla wierzyciela fundamentalny dowód z dokumentu. Zgodnie z rozkładem ciężaru dowodu z art. 6 KC w zw. z art. 232 zd. 1 Kodeksu postępowania cywilnego (KPC), pozwala to wierzycielowi przed sądem bezspornie wykazać, że braki w wykazie nie były wynikiem błędu czy niewiedzy, lecz celowym zatajeniem mającym na celu uszczuplenie zaspokojenia.
Z perspektywy taktyki procesowej, weryfikacja rzetelności wykazu inwentarza stanowi dla wierzyciela potężne narzędzie zwiększenia skuteczności egzekucji. Wierzyciel, który dostrzega nieścisłości w prywatnym wykazie, posiada pełną legitymację do złożenia wniosku o sporządzenie przez komornika urzędowego spisu inwentarza, na podstawie art. 1031[2] § 1 KC w zw. z art. 637 § 1 KPC. Sporządzony w tym trybie spis posiada moc dokumentu urzędowego (art. 244 § 1 KPC), korzystając z domniemania zgodności z prawdą tego, co zostało w nim zaświadczone. Skonfrontowanie wadliwego, prywatnego oświadczenia z obiektywnym spisem komorniczym to dla wierzyciela najskuteczniejsza metoda udowodnienia dłużnikowi podstępu. W konsekwencji wierzyciel doprowadza do przełamania zasady ograniczenia odpowiedzialności z art. 319 KPC, uzyskując wyrok (a w ślad za nim klauzulę wykonalności) pozwalający na egzekwowanie należności z całego, aktualnego i przyszłego majątku osobistego spadkobiercy, do wysokości całkowitej kwoty zobowiązania.
Autorka:
Marta Wojtarek
Koordynator Zespołu Spadkowego i Doręczeń Komorniczych
Departament Procesowego Zarządzania Wierzytelnościami
Kancelaria Radców Prawnych Ryszewski, Szubierajski Sp.k.
